ΑΠΟΚΡΙΑΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

Στη Σκύρο υπάρχουν ειδικοί σκοποί και τραγούδια της αποκριάς. Ποτέ άλλοτε δεν λέγονται παρά μονάχα αυτές τις μέρες. Είναι σκοποί και τραγούδια, δεμένα με μια εποχή, μ’ ένα συγκεκριμένο σκοπό και γεγονός.

  Στη Σκύρο με την τόσο πλούσια και αρχαία μουσική παράδοση, αυτός ο προσδιορισμός και η σχέση δεν είναι μοναδική. Σκοποί και τραγούδια εορταστικών γεγονότων και εποχής, υπάρχουν, επίσης, ειδικά για την εορτή των Φώτων καθώς επίσης και για τονσυγκεκριμένα για την Πρωτομαγιά. Οι σκοποί αυτοί λέγονται “των Φώτων”, “του Μάη”, “ο Αποκριανές ή Αποκριάτικος”.

  Οι αποκριάτικοι σκοποί, λέγονται και της Κορέλας. Για τους σκοπούς αυτούς  υπάρχουν ειδικοί στίχοι, που προσδιορίζουν τη συγκεκριμένη γιορτή. Τα σκυριανά αποκριάτικα τραγούδια τραγουδιούνται στις εξής περι-πτώσεις:

  - Από την Κορέλα όταν ο Γέρος, κουρασμένος απ’ το βαρύ φορτίο των κουδουνιών και τις κοπιαστικές και δύσκολες κινήσεις που κάνει,  σταθεί περιοριζόμενος στο να κουνά με αργές κινήσεις τα κουδούνια του. Τότε η Κορέλα τραγουδά τον δικό της σκοπό. Ο σκοπός αυτός ονομάζεται της Κορέλας και είναι από τους χαρακτηριστικούς, παλιούς, σκυριανούς σκοπούς.

 - Αποκριάτικους σκοπούς τραγουδάνε οι Σκυριανοί στα εορταστικά τραπέζια αυτές τις μέρες και στα γλέντια τους, που μπορεί να κρατάνε σε μερικές συντροφιές και δυο και τρεις ακόμα μέρες. Τρώνε, πίνουν, μεθούνε και τραγουδούνε συνέχεια. Όποιον τον παίρνει ο ύπνος κλείνει τα μάτια του και κοιμάται επί τόπου. Ύστερα από λίγη ώρα, ξυπνά και ξαναρχίζει το τραγούδι, το φαγητό και το κρασί. Κι αυτό συνεχίζεται για μεγάλο διάστημα μέχρι δυο και τρεις μέρες ακόμα.

 Τα τραγούδια που λένε είναι, κυρίως, αποκριάτικα. Οι στίχοι αυτών των σκοπών είναι κατ’ εξοχήν τσοπάνικοι. Αφορούν την τσοπάνικια κάστα των Σκυριανών, που κυριαρχεί όλο το διάστημα των απόκρεων, σε σημείο τέτοιο ώστε να μπορούμε να πούμε, χωρίς υπερβολή, ότι το καρναβάλι της Σκύρου, παλαιότερα ήταν σχεδόν αποκλειστικά τσοπάνικο. Τόσο έντονος ήταν ο χαρακτήρας και η παρουσία της τσοπάνικιας κάστας στις Σκυριανές αποκριές.

  Οι στίχοι με τον αποκριάτικο σκοπό, αναφέρονται αποκλειστικά στους τσοπάνηδες της Σκύρου και παινεύεται η ομορφιά και η χάρη τους. Είναι στίχοι ερωτικοί που απευθύνονται από γυναίκα σε άντρα.

  Η τόσο σπάνια αυτή περίπτωση ερωτικής ποιητικής εξομολόγησης, του να τραγουδούν οι γυναίκες τις χάρες των αντρών και όχι το αντίθετο, οφείλεται κατά τη γνώμη μου στο γεγονός ότι τα τραγούδια αυτά, που σήμερα είναι παγιοποιημένα και παραδοσιακά, γίνονταν παλαιότερα ειδικά για να τραγουδιούνται από τις Κορέλες, απευθυνόμενες προς τους Γέρους, που στο παρελθόν ήταν σχεδόν αποκλειστικά, ή κατά κύριο λόγο, τσοπάνηδες. Επομένως, οι Κορέλες δίδασκαν τους στίχους αυτούς στους υπόλοιπους Σκυριανούς, όσον αφορά τη συγκεκριμένη αυτή κατηγορία των αποκριάτικων τραγουδιών.

  Στίχοι που κατ’ εξοχήν τραγουδιούνται με τον σκοπό της Κορέλας είναι κι αυτοί:

Τσοπάνη μου όταν έρχεσαι

απ’ το βουνό δρωμένες

τσ από τους κάμπους δροσερές

σαν άτζελες γραμμένες.

...

Βάλτε να, βάλτενα μαρέ,

το μεντενέ σου αναριχτέ.

...

Νάμονα στσυλολίταρο

νάμον λαονικό σου

 τσ ένα μαντήλι γερανιό

δεμένο στο λαιμό σου.

..

΄Ελα μαρέ στις Κορατσές

τσ αγνάντεψε τις Κροτσανές.

...

Χαρείτε να χαρίσουμε

τσ ο Θιός, τσ ο Θιός

 το ξέρει αν ζήσωμε.

...

Απόψε με σκοτώνουνε

έβγα τσαι συ τσαι κλάψε

τσαι πάρε απ’ το αίμα μου

την τραχυλιά σου βάψε.

...

Μικρό μου τσοπανόπουλο...

...

Του Καλομάστου το νερό

είναι γλυκό σα μέλι.

 Το πίνουνε οι τσοπανοί

και γίνονται αγγέλοι.

  Οι στιχουργοί είναι άγνωστοι και παλαιοί. Τουλάχιστον ολόκληρο τον εικοστό αιώνα τραγουδιότανε αυτοί οι στίχοι, σύμφωνα με τις μαρτυρίες παλαιότερων Σκυριανών.

  Όλοι οι παραπάνω στίχοι τραγουδιόνται με ειδικό σκοπό, το σκοπό της Κορέλας. Μονάχα μ'αυτόν τον σκοπό τραγουδά η Κορέλα κοντά στο Γέρο, όταν αυτός κάθεται για να ξεκουραστεί. Πρόκειται επομένως για ένα πρόσθετο τελετουργικά θεσμοθετημένο στοιχείο το τραγούδι της Κορέλας.

  Οι στίχοι είναι ερωτικοί όπως ειπώθηκε παραπάνω. Κύρια σημεία τους είναι :

-Πρώτον, ότι τραγουδιούνται από την Κορέλα και προφανώς απευθύνονται στο Γέρο.

-Δεύτερο, ότι τα παινέματα και η ερωτική πρόκληση γίνεται από γυναίκα σε άντρα, αντίθετα από τα καθιερωμένα και συνήθη ερωτικά ποιήματα όπου ο άντρας κυρίως επαινεί τη γυναίκα και κάνει προς αυτήν ερωτικά καλέσματα.

-Τρίτον, ότι οι στίχοι της Κορέλας έχουν καθαρά καστικό περιεχόμενο, υμνούν ή παινεύουν την ομορφιά και τις χάρες των Σκυριανών τσοπάνηδων. Πρόκειται για ένα σπάνιο είδος καστικών τραγουδιών.

  Αποδεικνύεται μ' αυτούς τους στίχους, ο κυρίαρχος -αρχικά- ποιμενικός χαρακτήρας της Σκυριανής αποκριάς, όπου πράγματι, μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, αποκλειστικά -σχεδόν- τσοπάνηδες ήταν αυτοί που ντύνονταν Γέροι και Κορέλες. Άλλωστε, τούτο πήγαζε και από λόγους καθαρά πραχτικούς γιατί κουδούνια, είχαν μοναχά οι τσοπάνηδες που τα έπαιρναν από τα κοπάδια τους για τούτες τις μέρες.

 Οι άλλοι Σκυριανοί συμμετείχαν με διαφορετικούς τρόπους στις εκδηλώσεις της αποκριάς.

  Η τελευταία περίπτωση που τραγουδιούνται οι αποκριάτικοι σκοποί είναι κατά την Καθαρή Δευτέρα όπου και πάλι το τσοπάνικο στοιχείο κυριαρχούσε.

  Τα τραγούδια της Σκυριανής Κορέλας, που φυσιολογικά πρέπει να απευθύνονταν αρχικά στο Γέρο, τον τραγοθεό Πάνα, μπορεί να ήταν στην πρώτη τους μορφή πραγματικά τραγούδια, ωδές δηλαδή προς τον τράγο. Και η παράσταση του γάμου του Τράγου και της κόρης ή Νύμφης να είχε στο τυπικό της συγκεκριμένο υμνολόγιο και ωδές απευθυνόμενες προς τον Τράγο. Και αυτές οι ωδές να είναι η απαρχή των τραγουδιών.

  Ως εκ τούτου, πρέπει να υποθέσουμε ότι βασικά στοιχεία του Τριωδίου μαζί με την παράσταση του γάμου ήταν και οι ωδές προς τον Τράγο, με συγκεκριμένα λόγια, σταθερά και επαναλαμβανόμενα και συγκεκριμένο μέλος.

  Τα σκυριανά τραγούδια της Κορέλας, είναι πολύ πιθανό να αντιπροσωπεύουν το μέλος των αρχέγονων τραγουδιών, των ωδών προς τιμή του τράγου.

Το μέλος της Κορέλας, πρέπει να είναι αρχαίο. Οι στίχοι είναι νεότεροι. Όπως συμβαίνει και με άλλους αρχαίους σκοπούς της Σκύρου, κατά καιρούς, νέοι στίχοι έμπαιναν κατά εποχές και τραγουδιότανε με το μέλος των παλαιών σκοπών. Το ίδιο έχει συμβεί και με τον σκοπό της Κορέλας.

Το Τριώδιο κλείνει πανηγυρικά με μια άλλη διαφορετική, παντελώς, εορτή. Το ξεφάντωμα της τελευταίας Κυριακής της Αποκριάς    διαδέχεται η Καθαρά Δευτέρα. Η Καθαρά Δευτέρα των Σκυριανών είναι πραγματικά  μια περίλαμπρη παλλαϊκή εορτή. Μοιάζει σα να'ναι η εθνική γιορτή των Σκυρίων. Τούτη τη μέρα οι νέοι και τα παιδιά, κατά κύριο λόγο, αλλά  και οι υπόλοιπες ηλικίες ξεχύνονται στην Αγορά και καταλήγουν στην πλατεία της Πόλης.

  Τα παιδιά, οι νέοι και πολλοί πιο μεγάλοι στην ηλικία, φορούν τις παλαιές πολυτελείς τους,  παραδοσιακές φορεσιές.

 Παλαιότερα κυριαρχούσαν οι τσοπάνικες φορεσιές, ταυτισμένες με τούτη τη μέρα. Οι νέοι σχηματίζοντας μικρές συντροφιές περιφέρονται στο κέντρο της πόλης, χτυπώ-ντας ρυθμικά τα στραβοράβδια τους στη γη,  καθώς τραγουδούν τους αποκριάτικους τους σκοπούς. Τα τελευταία χρόνια οι τσοπάνικες φορεσιές, οι ωραιότερες ασύγκριτα από όλες τις ανδρικές παραδοσιακές φορεσιές της Ελλάδας, κακώς φοριούνται λιγότερο και πολλοί νέοι και νέες βάζουν φορεσιές με μαύρες τροχαδόκαλτσες και  άλλα εξαρτήματα  της παλαιάς γεωργικής κάστας. Αλλά οι τσοπάνικες φορεσιές υπερέχουν σαφώς και είναι καλό να γίνει πάλι στροφή προς αυτές.

   Οι κοπέλες βάζουν τα παραδοσιακά ρούχα των Σκυριανών γυναικών: αλαμένα, φουστάνια με τον κουτνί, φουστάνια με τον χρυσό ποδό-γυρο και Κουμιώτικα.

  Όλος ο κόσμος καταλήγει στην Πλατεία, όπου γίνεται γλέντι και χορός που κρατά ολόκληρη τη μέρα. Έτσι ολοκληρώνεται το Τριώδι της Σκύρου με την θαυμάσια αυτή παλλαϊκή εορτή,   πανάρχαια και μυστηριώδης, από πλευράς ερμηνείας .

  Το τονίζω και πάλι. Η γιορτή αυτή δεν είναι Χριστιανική. Δεν είναι όμως επίσης και εορτή των Ολυμπίων Θεών. Τίποτα δεν δείχνει να έχει σχέση με τους δώδεκα προγονικούς μας Θεούς.

  Σε ποιο πνεύμα, ποια δύναμη, ποια οντότητα είναι αφιερωμένη αυτή η γιορτή; Δεν βλέπω να έχει μαγικό ή μαντικό χαρακτήρα όπως η πρωτοχρονιά και η πρωτομαγιά. Κάτι άλλο σημαίνει. Κάτι διαφορετικό αντιπροσωπεύει αυτή η τεράστια παλλαϊκή εορτή που δεν έχει σχέση με καμιά πλευρά της θρησκείας μας. Δεν αναφέρεται στο Χριστό, στην Παναγία και στους Αγίους της εκκλησίας μας. Ούτε σε εθνικό γεγονός. Κι όμως είναι μεγάλη. Είναι τεράστια. Είναι αληθινά  καθολική, παλλαϊκή και υπέροχη.

  Σαφώς και πρέπει να έχει κι αυτή θρησκευτική και λατρευτική την αφετηρία της. Και αφού    συνδέεται με το καρναβάλι, που αποδείξαμε πως κατάγεται απ’ τον Κρόνο, την αμέσως προηγούμενη απ’ την θρησκεία των Ολυμπίων, μεγάλη θρησκεία, τότε κι αυτή λογικά ανήκει στην λατρεία του Κρόνου.

  Δεν θα ασχοληθώ εδώ με την ερμηνεία της. Ας την αφήσουμε να κλείσει το μεγάλο τούτο κεφάλαιο αυτής της έρευνας στα άδυτα των αδύτων των πανάρχαιων θρησκειών και λατρειών που έχουν επιβιώσει πανίσχυρα μέχρι τις μέρες μας, συμμετέχοντες στο υπέροχο εορταστικό κλίμα που  είναι σα να γιορτάζεται ο ερχομός της ανοίξεως με τον επισημότερο τρόπο.

Ο ΣΚΥΡΙΑΝΟΣ ΛΑΟΓΡΑΦΟΣ:  Μάνος Φαλτάϊτς

Αλήθεια, μήπως είναι η Καθαρά Δευτέρα, εορτή αφιερωμένη   στην έναρξη της Ανοίξεως;

Είναι πολύ πιθανόν οι εποχές να εορτάζονταν   με καθιερωμένες, αυστηρά και λεπτομερειακά θεσμοθετημένες, παλλαϊκές εορτές. Ίσως ανήκαν σε ένα θρησκευτικό κύκλο, που οφείλουμε ν’ ανιχνεύσουμε τώρα.

Τέτοιες γιορτές φαίνεται να είναι:

Η Πρωτοχρονιά  - για την έναρξη του χειμώνα.

Η Καθαρή Δευτέρα - μέρα ενάρξεως της Ανοίξεως.

Η Πρωτομαγιά - για την έναρξη του καλοκαιριού.

Η αρχή Σεπτέμβρη - για την έναρξη του Φθινοπώρου.

  Το Τριώδι, οι αποκριές ή Καρναβάλι, το μεγαλύτερο κοσμικό πανηγύρι της χαράς και του γλεντιού που γιορτάζεται καθολικά με τον ίδιο ενθουσιασμό σε πολλές χώρες, δεν είναι δημιούργημα των νεότερων χρόνων ούτε ενός ορισμένου γνωστού λαού.

 Οι ρίζες τους χάνονται μέσα στα νεφελώδη χρόνια της προϊστορίας και με υποθέσεις μόνο  ή θεωρίες, επομένως "κατά προσέγγιση" μπορούμε να ερμηνεύσουμε τους λόγους που οδήγησαν στη γέννησή τους.

Βασικά πρέπει να ξέρουμε ότι είναι γιορτή υπερεθνική που ανεξάρτητα με τους σημερινούς διαφορετικούς τρόπους που τελείται από τόπο σε τόπο, έχει κοινή καταγωγή και αφετηρία κατά την αρχαιότητα .

Πάντως είναι σειρά εορτών που θεωρώ ότι θεσμοθετήθηκαν από το ιερατείο του θεοποιημένου Τράγου που ονομάζονταν επίσης Κρόνος, Πάνας ή Σάτιρος και εορτάζονταν από τους οπαδούς αυτής της θρησκείας. Πρόκειται για τα γνωστά σαν Κρόνια στην Αρχαία Ελλάδα και σα Σατουρνάλια στη Ρώμη.

Το Τριώδι,  που σημαίνει ωδή -ύμνος στην Τράγο,  είναι επιβίωση  αυτών των πανάρχαιων τοτεμικών εορτασμών. Και το Σκυριανό Τριώδι, είναι ένα γνήσιο κατάλοιπο αυτών των εορτασμών, που μπόρεσαν να επιβιώσουν τόσο στην εποχή του Δωδεκάθεου, όσο και στα πλαίσια της  Χριστιανικής θρησκείας παρά τις αντιθέσεις και τους διωγμούς των παλαιών τελετουργιών από τις νεώτερες  θρησκείες που επικράτησαν.

Το Σκυριανό τριώδι, είναι ένα από τα ελάχιστα παραδοσιακά Καρναβάλια που βρίσκονται τόσο κοντά  στα πανάρχαια δρώμενα της λατρείας του θεοποιημένου  τοτεμικού Τράγου, γνωστού και με τα ονόματα Κρόνος, Σάτυρος, Σατούρνους και Πάνας. Ας χαιρετήσουμε λοιπόν κι ας χαρούμε όλοι τις δικές μας  αποκριές με τούτο το πρίσμα.